Kalusugan

From Wikfilipino
Jump to navigation Jump to search

Ang kalusugan ay tumutukoy sa kondisyon ng pagkakaroon ng katawan at pag-iisip na malakas, walang pinsala, o karamdaman.[1] Nakadepende ito sa pinagmulan, uri ng pamumuhay, kapaligiran, trabaho, at edad ng isang tao.

Mga Bagay na Nakaaapekto sa Kalusugan

Maraming bagay ang nakaaapekto sa kalusugan. Ilan dito ang mga sumusunod:[2]

Mga Sakit

Kapag hindi napanatili ang pagkakaroon ng malusog na pangangatawan at kalusugan, ang mga tao ay maaaring magkasakit. Sa Pilipinas, maraming nagkakaroon ng mga hindi nakahahawang sakit tulad ng diabetes, sakit sa puso, stroke, kanser, at sakit sa baga. Maaari itong maiwasan sa pamamagitan ng pagkain ng masusustansiyang pagkain, hindi paninigarilyo, at pagkontrol sa pag-inom ng alak.[3]

Noong 2019, 55.5 milyong tao ang namatay sa mundo. Ang 55% sa mga ito ay namatay dahil sa mga sumusunod na sakit:[4]

  1. sakit sa puso (ischaemic)
  2. stroke
  3. sakit sa chronic obstructive pulmonary
  4. impeksiyon sa lower respiratory
  5. kondisyong neonatal
  6. kanser sa trakea, bronchus, at baga
  7. sakit na Alzheimer's at iba pang dementia
  8. sakit sa pagdumi
  9. diabetes mellitus
  10. sakit sa kidney

Mahalagang matukoy ang mga sakit na madalas maging sanhi ng pagkamatay ng mga tao upang mapaigting ng pamahalaan ang mga programa para sa kalusugan.

Kalusugang Mental

Ang usaping mental ay mahalagang bahagi ng kalusugan ng mga tao. Maituturing na maayos ang kalusugang mental kapag ang isang tao ay alam ang kaniyang mga kakayahan, kayang harapin ang mga problema, produktibo, at nakatutulong sa pamayanan. Kaya niyang mag-isip, makaramdam, makihalubilo sa iba, tustusan ang kaniyang mga pangangailangang pinansiyal, at masaya sa buhay.

Ngunit ang mga bagay tulad ng problema sa trabaho, diskriminasyon, problema sa pamumuhay, pisikal na sakit, at paglabag sa karapatang pantao ay ilan sa maaaring makaapekto sa kalusugang mental.

Ang mga sumusunod ay ilang paraan upang maiangat ang kalusugang mental ng mga tao:

  • matatag, ligtas, at mapagmahal na kapaligiran
  • mga programa para sa mga bata
  • mga programa para sa kababaihan
  • mga programa para sa matatanda
  • mga programa para sa minorya, mga katutubo, migratoryo, at mga biktima ng digmaan at sakuna
  • mga programa tungkol sa kalusugang mental sa paaralan
  • mga programa tungkol sa kalusugang mental sa trabaho
  • mga patakaran sa pagpapaayos ng bahay
  • mga programang makapipigil ng karahasan
  • mga programa sa pamayanan
  • paglutas sa kahirapan at pagbibigay ng proteksiyon sa mahihirap
  • mga batas at kampanya laban sa diskriminasyon
  • pagtataguyod ng mga karapatan, pagkakataon, at pag-aalala sa mga taong may mental na problema[5]

Pagpapanatili ng Kalusugan

Ang pagkakaroon at pagpapanatili ng maayos na kalusugan ay resulta ng maraming bagay.

Diyeta

Malaki ang bahagi ng pagkakaroon ng maayos na diyeta. Dapat na kumain ng baryedad ng mga masustansiyang pagkain na nagbibigay ng nutrisyon sa katawan. Mahalaga rin ang pag-inom ng sapat na tubig. Maaaring gamiting gabay ang food pyramid upang malaman ang mga nararapat na pagkain at dami nila sa bawat kain. Ang pagkakaroon ng maayos na diyeta ay nakatutulong upang makaiwas sa sakit sa puso at kanser.

Ehersisyo

Ang pag-eehersisyo ay nagpapalakas sa mga masel at nagpapabuti sa puso at mga daluyan ng dugo. Mayroong apat na klase ng ehersiyo: endurance, lakas, flexibility, at balanse.

Tulog

Mahalaga ang pagkakaroon ng sapat na tulog araw-araw. Ang mga taong laging kulang sa tulog ay higit na malaki ang tsansa na magkasakit at mabagal ang paggaling. Nakaaapekto rin ang kulang na oras ng tulog sa pagtaas ng timbang.

Narito ang mga nirerekomendang oras ng tulog ayon sa edad:[6]

Edad Oras ng Tulog
0-3 buwang gulang 14-17 oras
4-11 buwang gulang 12-15 oras
1-2 taong gulang 11-14 oras
3-5 taong gulang 10-13 oras
6-13 taong gulang 9-11 oras
14-17 taong gulang 8-10 oras
18-25 taong gulang 7-9 oras
26-64 taong gulang 7-9 oras
65 taong gulang pataas 7-8 oras

Mga Sanggunian

Pagkilala

WikiFilipino logo 150.png Orihinal na nilalaman mula sa WikiFilipino sa bisa ng GNU Free Documentation License. Tingnan ang pagtanggi.