Difference between revisions of "Jose Rizal"

From Wikfilipino
Jump to navigation Jump to search
(Created page with "{| class="infobox vcard" style="float:right;border:1px #aaa solid;background:#f9f9f9;width: 315px; border-spacing: 2px; font-size: 95%;" |- ! class="fn" colspan="2" style="ba...")
 
 
(5 intermediate revisions by 3 users not shown)
Line 21: Line 21:
 
! style="text-align:left;vertical-align:top;" {{!}} Organisasyon:
 
! style="text-align:left;vertical-align:top;" {{!}} Organisasyon:
 
{{!}} [[eng:La Solidaridad|La Solidaridad]] <br> [[eng:La Liga Filipina|La Liga Filipina]]
 
{{!}} [[eng:La Solidaridad|La Solidaridad]] <br> [[eng:La Liga Filipina|La Liga Filipina]]
|}Si '''Jose P. Rizal''' (i. 19 Hunyo 1861 — k. 30 Disyembre 1896) na may buong pangalang '''José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda''', ay ang Pambansang Bayani ng [[Pilipinas]] na lumaban sa mga kastila sa pamamagitan ng kaniyang mga nobelang [[Noli Me Tangere]] at [[El Filibusterismo]] noong panahon ng pananakop ng Espanya sa bansa. May angking pambihirang talino, siya ay hindi lamang isang manunulat ngunit isa ring magsasaka, manggagamot, siyentipiko, makata, imbentor, iskultor, inhinyero, kuwentista, lingguwista, at may kaalaman sa arkitektura, kartograpiya, ekonomiya, antropolohiya, iktolohiya, etnolohiya, agrikultura, musika (marunong siyang tumugtog ng plawta), sining sa pakikipaglaban (martial arts), at pag-eeskrima<ref name="test1">[http://www.joserizal.ph/ch01.html "The Many-Sided Personality."] (noong 18 Marso 2008)</ref>.  
+
|}Si '''Jose P. Rizal''' (i. 19 Hunyo 1861 — k. 30 Disyembre 1896) na may buong pangalang '''José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda''', ay kinikilalang Pambansang Bayani ng [[Pilipinas]] (bagama’t hindi opisyal) na lumaban sa mga Espanyol sa pamamagitan ng kaniyang mga akda, partikular ang kaniyang mga nobelang [[Noli Me Tangere|''Noli Me Tangere'']] at [[El Filibusterismo|''El Filibusterismo'']] noong panahon ng pananakop ng Espanya sa bansa. May angking pambihirang talino, siya ay hindi lamang isang manunulat ngunit isa ring magsasaka, manggagamot, siyentipiko, makata, imbentor, iskultor, inhinyero, kuwentista, dalubwika, at may kaalaman sa arkitektura, kartograpiya, ekonomiya, antropolohiya, etnolohiya, agrikultura, mitolohiya, musika (marunong siyang tumugtog ng plawta), sining sa pakikipaglaban (martial arts), at pag-eeskrima<ref name="test1">[http://www.joserizal.ph/ch01.html "The Many-Sided Personality."] (noong 18 Marso 2008)</ref>.  
  
 
==Mga Magulang==
 
==Mga Magulang==
  
Si Pepe, kanyang palayaw,  
+
Si Pepe, kaniyang palayaw, ang ikapito sa labing-isang anak nina Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro at Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos.  
ang ika-pito sa labing-isang anak nina Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro at Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos.  
 
  
Si Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro na kaniyang ang ama, ay kabilang sa ika-apat na henerasyong apo ni Domingo Lam-co, isang Tsinong mangangalakal na naglayag sa Pilipinas mula sa Jinjiang, Quanzhou noong kalagitnaan ng ika-labimpitong siglo. Si Lamco ay nakapag-asawa ng isang Pilipina sa katauhan ni Inez de la Rosa at upang makaiwas sa hostilidad ng mga Espanyol para sa mga Intsik ay pinalitan niya ang kaniyang apelyido ng "Mercado" (pangangalakal).  
+
Si Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro na kaniyang ama, ay kabilang sa ikaapat na henerasyong apo ni Domingo Lam-co, isang Tsinong mangangalakal na naglayag sa Pilipinas mula sa Jinjiang, Quanzhou noong kalagitnaan ng ika-labimpitong siglo. Si Lamco ay nakapag-asawa ng isang Pilipina sa katauhan ni Inez de la Rosa at upang makaiwas sa hostilidad ng mga Espanyol para sa mga Intsik ay pinalitan niya ang kaniyang apelyido ng “Mercado” (pangangalakal).  
  
Ang pangalan namang Rizal ay nagmula sa salitang "Ricial" o kabukiran na ginamit lamang ni Francisco (dahil siya ay isang magsasaka) alinsunod sa kautusan ni Gobernador Narciso Calaveria noong 1849 na magpalit ng mga apelyido ang mga Pilipino. Kalaunan ay ginamit na rin ni Francisco ang Rizal Mercado upang makaiwas sa kalituhan mula sa kaniyang kasamang mangangalakal.
+
Ang pangalan namang Rizal ay nagmula sa salitang “Ricial” o kabukiran na ginamit lamang ni Francisco (dahil siya ay isang magsasaka) alinsunod sa kautusan ni Gobernador-Heneral [[Narciso Calaveria]] noong 1849 na magpalit ng mga apelyido ang mga Pilipino. Kalaunan ay ginamit na rin ni Francisco ang Rizal Mercado upang makaiwas sa kalituhan mula sa kaniyang mga kasamang mangangalakal.
  
 
Ang ina naman niyang si [[Teodora Alonzo|Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos]], ay anak nina Lorenzo Alonzo (isang kapitan ng munisipyo ng Biñan, Laguna, kinatawan ng Laguna sa Kortes ng Espanya, agrimensor, at kasapi ng isang samahan ng mga Katoliko) at ni Brijida de Quintos (na mula sa isang prominenteng pamilya). Ang kanilang apelyido ay pinalitan ng Realonda noong 1849.
 
Ang ina naman niyang si [[Teodora Alonzo|Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos]], ay anak nina Lorenzo Alonzo (isang kapitan ng munisipyo ng Biñan, Laguna, kinatawan ng Laguna sa Kortes ng Espanya, agrimensor, at kasapi ng isang samahan ng mga Katoliko) at ni Brijida de Quintos (na mula sa isang prominenteng pamilya). Ang kanilang apelyido ay pinalitan ng Realonda noong 1849.
 
  
 
==Kabataan==
 
==Kabataan==
  
Ipinanganak sa [[Lungsod Calamba|Calamba, Laguna]] si Pepe ay mula sa pamilyang masasabi ring nakaaangat sa buhay dahil sa kanilang hacienda at lupang sakahan. Si Paciano at si Pepe lamang ang mga anak na lalaki sa kanilang labing-isang magkakapatid. Ang kaniyang mga kapatid na babae ay sina Saturnina, Narcisa, Olympia, Lucia, Maria, Josefa, Concepcion, Trinidad at Soledad.  
+
Ipinanganak sa [[Lungsod Calamba|Calamba, Laguna]] si Pepe ay mula sa pamilyang masasabi ring nakaaangat sa buhay dahil sa kanilang asyenda at lupang sakahan. Si Paciano at si Pepe lamang ang mga anak na lalaki sa kanilang labing-isang magkakapatid. Ang kaniyang mga kapatid na babae ay sina Saturnina, Narcisa, Olympia, Lucia, Maria, Josefa, Concepcion, Trinidad, at Soledad.  
  
Ang pagkahilig sa sining ay ipinamalas niya sa murang edad. Natutunan niya ang alpabeto sa edad na tatlo at limang taong gulang naman nang siya ay matutong bumasa at sumulat. Napahanga niya ang kaniyang mga kamag-anak sa angking pagguhit at paglilok. Walong taong gulang siya nang kanyang isinulat ang tulang "Sa Aking Mga Kababata," na ang paksa ay tungkol sa pagmamahal sa sariling wika (na noon ay Tagalog)<ref name="test3">[http://www.joserizal.ph/bg01.html Montemayor, Teofilo H. ''"Jose Rizal: A Biographical Sketch."''] (noong  Marso 2008).</ref>
+
Ang pagkahilig sa sining ay ipinamalas ni Pepe sa murang edad. Natutuhan niya ang alpabeto sa edad na tatlo at limang taong gulang naman nang siya ay matutong bumasa at sumulat. Napahanga niya ang kaniyang mga kamag-anak sa angking pagguhit at paglilok.  
  
 
==Edukasyon==
 
==Edukasyon==
  
Ang kaniyang ina ang unang guro ng ating pambansang bayani. Ito ang nagturo sa kaniya ng alpabeto, kagandahang asal, at mga kuwento ("Minsan ay may Isang Gamo-gamo"). Samantala, ang kanyang pormal na edukasyon ay unang ibinigay ni Justiniano Aquino Cruz sa [[Biñan, Laguna]]. Pagkatapos noon, siya ay ipinadala sa [[Lungsod Maynila|Maynila]] upang mag-aral sa [[eng:Ateneo de Manila University|Ateneo de Manila University]] at doon ay tinamo ang Bachelor of Arts noong 1877 (siya ay 16 taong gulang) at nakasama sa siyam na estudyanteng nabigyan ng ''sobresaliente'' o namumukod-tanging marka.   
+
Ang kaniyang ina ang unang guro ni Rizal. Ito ang nagturo sa kaniya ng alpabeto, kagandahang-asal, at mga kuwentong-bayan. Samantala, ang kaniyang pormal na edukasyon ay unang ibinigay ni Justiniano Aquino Cruz sa [[Biñan, Laguna]]. Pagkatapos noon, siya ay ipinadala sa [[Lungsod Maynila|Maynila]] upang mag-aral sa [[eng:Ateneo de Manila University|Ateneo de Manila University]] at doon ay tinamo ang Bachelor of Arts noong 1877 (siya ay 16 taong gulang) at nakasama sa siyam na mag-aaral na nabigyan ng ''sobresaliente'' o namumukod-tanging marka.   
 +
 
 +
Ipinagpatuloy ni Rizal ang pag-aaral sa Ateneo upang maging dalubhasa sa pagsusukat ng lupa at pagiging asesor. Natapos siya sa kursong asesor noong 21 Marso 1877 at naipasa ang Lupong Pagsusulit para dito noong 21 Mayo 1878. Gayunman, dahil siya ay 17 taong gulang pa lamang ay hindi siya pinahintulutang magtrabaho bilang asesor hanggang 30 Disyembre 1881.
  
Ipinagpatuloy ni Jose ang pag-aaral sa Ateneo upang maging dalubhasa sa pagsusukat ng lupa at pagiging asesor. Natapos siya sa kursong asesor noong 21 Marso 1877 at naipasa ang Lupong Pagsusulit para dito noong 21 Mayo 1878 subalit dahil siya ay 17 taong gulang pa lamang ay hindi siya pinahintulutang magtrabaho bilang asesor hanggang 30 Disyembre 1881. Noong 1878, pumasok siya sa [[Unibersidad ng Santo Tomas]] upang mag-aral ng medisina ngunit dito ay naranasan niya ang diskriminasyon mula sa mga paring Dominikano. Ipinasya niyang ipagpatuloy ang pag-aaral ng medisina at pilosopiya sa Universidad Central de Madrid sa Espanya ng sa kaalaman ng kaniyang mga magulang. Noong 21 Hunyo 1884, sa edad na 23, iginawad sa kanya ang Lisensiya sa Medisina at noong 19 Hunyo 1885, sa edad na 24, ay natapos din niya ang kurso sa Pilosopiya na may markang ekselente.
+
Noong 1878, pumasok siya sa [[Unibersidad ng Santo Tomas]] upang mag-aral ng medisina ngunit nakaranas siya ng diskriminasyon mula sa mga paring Dominiko. Ipinasiya niyang ipagpatuloy ang pag-aaral ng medisina at pilosopiya sa Universidad Central de Madrid sa Espanya. Noong 21 Hunyo 1884, sa edad na 23, iginawad sa kaniya ang Lisensiya sa Medisina at noong 9 Hunyo 1885 ay natapos din niya ang kurso sa Pilosopiya na may markang ekselente.
  
 
Siya ay nagsanay ng medisina sa Hospital de San Carlos ngunit itinigil niya ito upang mag-aral ng optalmohiya sa Paris sa ilalim ng pagtuturo ni Dr. Weckert at sa Aleman sa ilalim ni Dr. Otto Becker. Ginawa niya ito sapagkat noong panahong iyon ay malala na ang sakit sa mga mata ng kaniyang ina. Sa Berlin, siya ay naging kasapi ng Berlin Ethnological Society at Berlin Anthropological Society sa ilalim ng pamunuan ng pamosong patolohistang si Rudolf Virchow.
 
Siya ay nagsanay ng medisina sa Hospital de San Carlos ngunit itinigil niya ito upang mag-aral ng optalmohiya sa Paris sa ilalim ng pagtuturo ni Dr. Weckert at sa Aleman sa ilalim ni Dr. Otto Becker. Ginawa niya ito sapagkat noong panahong iyon ay malala na ang sakit sa mga mata ng kaniyang ina. Sa Berlin, siya ay naging kasapi ng Berlin Ethnological Society at Berlin Anthropological Society sa ilalim ng pamunuan ng pamosong patolohistang si Rudolf Virchow.
Line 56: Line 56:
 
<br><br>
 
<br><br>
  
Kay Rizal ang isa sa mga pinakadokumentadong buhay noong ika-labingsiyam na siglo dahil sa mga tala tungkol sa kaniya (ang ilan sa mga ito ay sa tala-arawan niya mismo nanggaling),<ref name="test5">Epistolario Rizalino: 4 volumes, 1400 letters to and from Rizal, edited by Teodoro Kalaw (Manila: Bureau of Printing,1930-38)</ref>  kahit pa nahirapan ang mga manunulat na gumawa ng kaniyang talambuhay dahil sa paggamit niya ng iba't ibang lengguwahe. Karamihan sa mga tala ay hinango mula sa kaniyang paglalakbay bilang isang batang Asyanong namumulat sa kultura ng Kanluran. Kasama rin dito ang kaniyang paglalakbay sa Europa, Hapon, Estados Unidos, at sa Hongkong kabilang  na rin ang mga babaeng naging bahagi ng kaniyang buhay.
+
Kay Rizal ang isa sa mga pinakadokumentadong buhay noong ika-19 siglo dahil sa mga tala tungkol sa kaniya (ang ilan sa mga ito ay sa talaarawan niya mismo nanggaling),<ref name="test5">Epistolario Rizalino: 4 volumes, 1400 letters to and from Rizal, edited by Teodoro Kalaw (Manila: Bureau of Printing,1930-38)</ref>  kahit pa nahirapan ang mga manunulat na gumawa ng kaniyang talambuhay dahil sa paggamit niya ng iba’t ibang wika. Karamihan sa mga tala ay hinango mula sa kaniyang paglalakbay bilang isang batang Asyanong namulat sa kultura ng Kanluran. Kasama rin dito ang kaniyang paglalakbay sa Europa, Japan, Estados Unidos, at Hong Kong, kabilang  na rin ang mga babaeng naging bahagi ng kaniyang buhay.
  
==Sanggunian==
+
==Mga Sanggunian==
 
<references/>
 
<references/>
  
 
{{WikiFilipino Nilalaman}}
 
{{WikiFilipino Nilalaman}}
  
<noinclude>
+
[[Category:Bayani]]
[[Kategorya:Kasaysayan at Pangyayari|Jose Rizal]]
+
[[Category:Manunulat]]
[[Kategorya:Mga Bayani sa Pilipinas|Jose Rizal]]
+
[[Category:Quincentenario]]
[[Kategorya:Tampok na Artikulo|Jose Rizal]]
+
[[Category: Panahon ng mga Espanyol]]
</noinclude>
+
[[Category: Kasaysayan]]
 +
[[Category: Bulwagan ng mga Bayani]]

Latest revision as of 08:35, 23 April 2021

José Protasio Rizal Mercado y Alsonso Realonda
19 Hunyo 1861 — 30 Disyembre 1896
Joserizal.jpg
Ang Pambansang Bayani ng Pilipinas.
Kilala sa Pangalan na: José Rizal
Kapanganakan: 19 Hunyo 1861
Calamba, Laguna, Pilipinas
Magulang: Teodora Alonzo
Francisco Mercado
Kamatayan: 30 Disyembre 1896
Bagumbayan (Rizal Park),
Maynila, Filipinas
Organisasyon: La Solidaridad
La Liga Filipina

Si Jose P. Rizal (i. 19 Hunyo 1861 — k. 30 Disyembre 1896) na may buong pangalang José Protasio Rizal Mercado y Alonso Realonda, ay kinikilalang Pambansang Bayani ng Pilipinas (bagama’t hindi opisyal) na lumaban sa mga Espanyol sa pamamagitan ng kaniyang mga akda, partikular ang kaniyang mga nobelang Noli Me Tangere at El Filibusterismo noong panahon ng pananakop ng Espanya sa bansa. May angking pambihirang talino, siya ay hindi lamang isang manunulat ngunit isa ring magsasaka, manggagamot, siyentipiko, makata, imbentor, iskultor, inhinyero, kuwentista, dalubwika, at may kaalaman sa arkitektura, kartograpiya, ekonomiya, antropolohiya, etnolohiya, agrikultura, mitolohiya, musika (marunong siyang tumugtog ng plawta), sining sa pakikipaglaban (martial arts), at pag-eeskrima[1].

Mga Magulang

Si Pepe, kaniyang palayaw, ang ikapito sa labing-isang anak nina Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro at Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos.

Si Francisco Engracio Rizal Mercado y Alejandro na kaniyang ama, ay kabilang sa ikaapat na henerasyong apo ni Domingo Lam-co, isang Tsinong mangangalakal na naglayag sa Pilipinas mula sa Jinjiang, Quanzhou noong kalagitnaan ng ika-labimpitong siglo. Si Lamco ay nakapag-asawa ng isang Pilipina sa katauhan ni Inez de la Rosa at upang makaiwas sa hostilidad ng mga Espanyol para sa mga Intsik ay pinalitan niya ang kaniyang apelyido ng “Mercado” (pangangalakal).

Ang pangalan namang Rizal ay nagmula sa salitang “Ricial” o kabukiran na ginamit lamang ni Francisco (dahil siya ay isang magsasaka) alinsunod sa kautusan ni Gobernador-Heneral Narciso Calaveria noong 1849 na magpalit ng mga apelyido ang mga Pilipino. Kalaunan ay ginamit na rin ni Francisco ang Rizal Mercado upang makaiwas sa kalituhan mula sa kaniyang mga kasamang mangangalakal.

Ang ina naman niyang si Teodora Morales Alonso Realonda y Quintos, ay anak nina Lorenzo Alonzo (isang kapitan ng munisipyo ng Biñan, Laguna, kinatawan ng Laguna sa Kortes ng Espanya, agrimensor, at kasapi ng isang samahan ng mga Katoliko) at ni Brijida de Quintos (na mula sa isang prominenteng pamilya). Ang kanilang apelyido ay pinalitan ng Realonda noong 1849.

Kabataan

Ipinanganak sa Calamba, Laguna si Pepe ay mula sa pamilyang masasabi ring nakaaangat sa buhay dahil sa kanilang asyenda at lupang sakahan. Si Paciano at si Pepe lamang ang mga anak na lalaki sa kanilang labing-isang magkakapatid. Ang kaniyang mga kapatid na babae ay sina Saturnina, Narcisa, Olympia, Lucia, Maria, Josefa, Concepcion, Trinidad, at Soledad.

Ang pagkahilig sa sining ay ipinamalas ni Pepe sa murang edad. Natutuhan niya ang alpabeto sa edad na tatlo at limang taong gulang naman nang siya ay matutong bumasa at sumulat. Napahanga niya ang kaniyang mga kamag-anak sa angking pagguhit at paglilok.

Edukasyon

Ang kaniyang ina ang unang guro ni Rizal. Ito ang nagturo sa kaniya ng alpabeto, kagandahang-asal, at mga kuwentong-bayan. Samantala, ang kaniyang pormal na edukasyon ay unang ibinigay ni Justiniano Aquino Cruz sa Biñan, Laguna. Pagkatapos noon, siya ay ipinadala sa Maynila upang mag-aral sa Ateneo de Manila University at doon ay tinamo ang Bachelor of Arts noong 1877 (siya ay 16 taong gulang) at nakasama sa siyam na mag-aaral na nabigyan ng sobresaliente o namumukod-tanging marka.

Ipinagpatuloy ni Rizal ang pag-aaral sa Ateneo upang maging dalubhasa sa pagsusukat ng lupa at pagiging asesor. Natapos siya sa kursong asesor noong 21 Marso 1877 at naipasa ang Lupong Pagsusulit para dito noong 21 Mayo 1878. Gayunman, dahil siya ay 17 taong gulang pa lamang ay hindi siya pinahintulutang magtrabaho bilang asesor hanggang 30 Disyembre 1881.

Noong 1878, pumasok siya sa Unibersidad ng Santo Tomas upang mag-aral ng medisina ngunit nakaranas siya ng diskriminasyon mula sa mga paring Dominiko. Ipinasiya niyang ipagpatuloy ang pag-aaral ng medisina at pilosopiya sa Universidad Central de Madrid sa Espanya. Noong 21 Hunyo 1884, sa edad na 23, iginawad sa kaniya ang Lisensiya sa Medisina at noong 9 Hunyo 1885 ay natapos din niya ang kurso sa Pilosopiya na may markang ekselente.

Siya ay nagsanay ng medisina sa Hospital de San Carlos ngunit itinigil niya ito upang mag-aral ng optalmohiya sa Paris sa ilalim ng pagtuturo ni Dr. Weckert at sa Aleman sa ilalim ni Dr. Otto Becker. Ginawa niya ito sapagkat noong panahong iyon ay malala na ang sakit sa mga mata ng kaniyang ina. Sa Berlin, siya ay naging kasapi ng Berlin Ethnological Society at Berlin Anthropological Society sa ilalim ng pamunuan ng pamosong patolohistang si Rudolf Virchow.

Paglalakbay

--Rizal, "Los Viajes" [2]



Kay Rizal ang isa sa mga pinakadokumentadong buhay noong ika-19 siglo dahil sa mga tala tungkol sa kaniya (ang ilan sa mga ito ay sa talaarawan niya mismo nanggaling),[3] kahit pa nahirapan ang mga manunulat na gumawa ng kaniyang talambuhay dahil sa paggamit niya ng iba’t ibang wika. Karamihan sa mga tala ay hinango mula sa kaniyang paglalakbay bilang isang batang Asyanong namulat sa kultura ng Kanluran. Kasama rin dito ang kaniyang paglalakbay sa Europa, Japan, Estados Unidos, at Hong Kong, kabilang na rin ang mga babaeng naging bahagi ng kaniyang buhay.

Mga Sanggunian

  1. "The Many-Sided Personality." (noong 18 Marso 2008)
  2. Jose Rizal, "Los Viajes", in La Solidaridad (c.1888)
  3. Epistolario Rizalino: 4 volumes, 1400 letters to and from Rizal, edited by Teodoro Kalaw (Manila: Bureau of Printing,1930-38)

Pagkilala

WikiFilipino logo 150.png Orihinal na nilalaman mula sa WikiFilipino sa bisa ng GNU Free Documentation License. Tingnan ang pagtanggi.